İslam dininin yaşam anlayışını  iyi kavramış ideal sağlıklı müslüman tabii olarak sosyal bir kişidir. Çünkü hayatta  ‘ insanların hayırlısı insanlara faydalı olandır’ da­vetinin sahibidir. Davetle yükümlü insanların, diğer in­sanlarla ilişki kurması, onlarla kaynaşması, onlarla muamelelerde bulunması kaçınılmazdır.

Hak dininin ahkâmından aldığı ve davet ettiği yüksek insanî ahlâkın temsilcisi olarak da ideal müslüman, aynı zamanda sosyal bir varlıktır.

Kur\'an-ı Kerim\'in yoluyla aydınlanmış, sünnet-i seniyenin kaynağına kanmış olan ideal müslümanın sosyal şahsiyeti eşsiz bir şahsiyettir. Çağdaş beşeri sistemlerin düzenlediği sosyal şahsiyetle kıyaslanama­yacak kadar eşsiz bir kişiliğe sahiptir.
     Kur\'an ve Sün­netin ortaya koyduğu üstün ahlâk topluluğundan oluşmuş sosyal bir şahsiyet. Böylece bu din sadık Müslümanın şahsiyetini, ileri, terbiyeli, mütteki, iyi­liksever ve temiz, sosyal insan için biricik numune haline getirmiştir.

Kalbinde İslâm\'ın hakikati yer tutarsa nefsinin her yanına bu hakikat sızar ve bu hakikatin parlaklığı ruhuna siner.

   İdeal sağlıklı müslüman\'ın sosyal şahsiyetini oluşturan husus­ların oluşması ve devamı, sosyal yaşantısında Allah\'ın koyduğu prensiplere riayet etmesiyledir. İslâm inanç sisteminin büyük ve ana kaidelerinden biri olan bu esaslar, ideal müslüman\'ın yaşantısında olması gere­ken sosyal ahlâk kaideleri çıkar. Ve ideal müslüman insan­larla olan ilişkilerini bu esasa göre ayarlar.

  Doğrudur

     İdeal müslüman bütün insanlara karşı doğrudur. Çün­kü varlığını saran İslâm terbiyesi ona doğruluğun bü­tün faziletlerin başı olduğunu, üstün ahlâkın esasının doğruluk olduğunu öğretmiştir. Buna ilâveten doğru­luk, sahibini cennete götürüp ve iyiliğe sevk ederken, yalan da sahibini ateşe sürükler ve isyana götürür. Resulullah (sav) bunu şu hadisinde belirtmiştir

‘Şüphesiz doğruluk iyiliğe götürür. İyilik de cen­nete götürür. İnsan doğru söyledikçe Allah katında sıddık olarak yazılır. Yalan ise Allah\'ın emrinden çık­maya götürür. Allah\'ın emrinden çıkmak ise ateşe götürür. İnsan yalan söyledikçe Allah katında kez-zâb (yalancı) olarak yazılır.’ (Müttefakun aleyh)

Bu yüzden de İdeal sağlıklı müslüman sıddıktır. Yani çok doğru söyler ve hiç yalan söylemez. Sözlerinde ve işlerinde daima doğruyu araştırır. İnsanın Rabbi ka­tında sıddık yazılması gerçekten çok yüksek bir mer­tebedir.

    Hile etmez, aldatmaz, ihanet etmez:

Bu dereceye ulaşmış bir ideal sağlıklı müslüman hile yapmaz, aldatmaz ve ihanet etmez. Çünkü doğruluğun gere­ği temizlik, insaf ve vefakârlıktır, hile, aldatma, iha­net ve kibir değil.

İnce ruhlu Müslümanın vicdanı hileye dayana­maz ve sabredemez. Bilâkis onun dehşetinden titrer. Çünkü hile yapmayı İslâm\'a intisaptan sıyrılmak ola­rak kabul eder. Müslim\'in rivayet ettiği hadiste Re­sulullah (sav) şöyle buyuruyor:

‘Bize silah çeken bizden değildir. Bize hile yapan bizden değildir.’

Müslim\'in başka bir rivayetinde Resulullah (sav) bir yiyecek küfesinin önünden geçti. Elini küfeye so­kunca parmaklarına bu- yaşlık geldi. Buyurdu ki;

‘Bu ne ey yiyecek sahibi?’ dedi. Adam

- Yağmur yağdı, ya Resulullah, dedi. Buyurdu ki:

‘İnsanlar görsün diye (yaşlığı) yiyeceğin üstüne getiremez miydin? Bizi aldatan bizden değildir.\"

Müslüman toplumu sevginin ve nasihatin hakim olduğu ve fertlerine iyilik, doğruluk ve vefanın galip geldiği bir toplumdur. Orada aldatana, hilebaza, hok­kabaza, inkarcıya ve sözünde durmayana yer yoktur.

Resulullah (sav) hile ve sahtekârlığı şiddetle kı­namış, dünyada Müslüman toplumundan atmakla ye­tinmemiş, bilâkis sahtekârların kıyamet günü ellerin­de sahtekârlık bayrağıyla haşr olunacaklarını, o gün­de münadilerin onları göstererek bağıracaklarını ve dikkatleri onların üzerine çekeceklerini haber ver­miştir:

‘Her sahtekârın kıyamet günü bir sancağı var­dır. Bu filanın sahtekârlığı denir.’
 (Müttefakun aleyh)

Sahtekârlıklarının günler geçince unutulup gideceğini zanneden o hilebazların kıyamette sancakları» ellerinde bütün İnsanlara ilan edilecekleri an ne utanılacak andır.Bu utançları, herkese şefaat eden Resulûllah (sav) in kendilerine düşman olunca bu korkunç durum daha da artacaktır. Çünkü onlar hak­sızlık suçunu irtikap ettiler. O sahibini rahmetten alıkoyan büyük bir suçtur. İşleyenin Resulûllah  (sav) in şefaatinden mahrum olacağı büyük bir suçtur:

‘Üç kişinin kıyamet günü hasımları benim: Bana söz verip sözünde durmayan, hür bir insanı satıp parasını yiyen ve bir işçi kiralayıp çalıştırdıktan sonra ücretini vermeyen.’ (Buhari).

  Duygularını İslam\'ın incelttiği, basiretini açtığı ideal müslüman hile, ihanet, yalan ve sahtekârlığa -ne kadar menfaat getirirse getirsin- düşmandır. Çünkü İslâm bu sıfattaki kişileri münafıklardan saymıstır. Münafıklar ise cehennemin en aşağı tabakasındadırlar ve onlara yardım eden de yoktur:

‘Doğrusu münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar. Onlara yardımcı bulamayacaksın.’                  (Nisa: l 145).
Resulullah (sav) buyuruyor ki:

‘Dört şey vardır ki bunların kendinde bulunduğu kimse katıksız münafıktır. Bu hasletlerden birinin j bulunduğu kimsede münafıklık sıfatlarından biri vardır: Kendine emanet verilince ihanet eden, konuşunca yalan söyleyen, söz verince sözünde durmayan, tar­tışınca haddi aşan’          (Müttefakun aleyh)

   Hased etmez:

 İdeal müslüman\'a yakışmayan bu sıfatlardan biri de haseddir. Bunun için Resulûlah (sav) hasetten müslümanları son derece sakındırmış ve söyle buyurmuş­tur:

‘Hasedden sakının!  Çünkü haset, ateşin odunu yemesi gibi iyilikleri yer bitirir.’ (Ebû Davud)

Nefsin hile, hased, ihanet ve düşmanlıklardan temiz olması müslüman\'ın sıfatlarındandır. Bu temiz­lik müslüman\'ı cennete götürecektir. Bu sıfatları ta­şıyanlar geceyi ibadet, gündüzü oruçla geçirmeseler de bu özellikleri sayesinde cennete gireceklerdir. İmam Ahmed ve Nesei Enes b. Malik (.ra) dan rivayet ettiler. Enes dedi ki: Resulûllah (sav)\'le oturuyorduk. Buyurdu ki:

‘Şimdi size cennet ehlinden biri gelecektir. ‘Ensâr dan biri çıkageldi.Sakalından abdest suyu damlı­yordu. Ayakkabılarını sol eline almıştı. Ertesi gün Ne­bi (sav) aynı şeyi söyledi ve o adam aynı halde çıktı. Üçüncü gün yine Nebi (sav) önceki sözünü söyledi o adam yine aynı halde çıktı. Nevi (sav) kalkınca Ab­dullah Amr b. As (r.a.) onu takip etti ve dedi ki:

- Babamla tartıştım ve üç gün eve girmeyece­ğime yemin ettim. Eğer beni bu müddet geçinceye ka­dar evine alırsan seninle geleyim. O, ‘Peki’ dedi.

Abdullah daha sonra, onunla üç gece kaldığını bu müddet boyunca adamın geceyi ibadetle geçirmek için kalkmadığını sadece uyanınca sabah namazı için kalkıncaya kadar Allah azze ve celle\'nin ismini zikre­dip tekbir getirdiğinden bahsetti ve şöyle dedi: ‘Şu kadar var ki, ağzından sadece hayır söz çıkardı. Üç gece geçtikten sonra neredeyse onun durumunu ha­kir görecektim.’ Ona dedim ki:

-  Ya Abdullah Babam  ile aramda bir dargın­lık olmadı. Fakat Resulûllah (sav)\'i üç defa, ‘Şimdi size cennet ehlinden biri gelecek ’ dediğinde üçünde de senin çıkıp geldiğini gördüm. Ve senin yanında kalıp yaptığını görmek ve senin yaptığını yapmak istedim.

Senin büyük bir amel işlediğini görmedim. Seni Resulûllah (sav)\'in söylediği mertebeye ulaştıran ne­dir?

- ‘Gördüğünden başka bir şey yok’ dedi. Fakat ondan ayrılmak üzereyken bana dua etti ve şöyle söy­ledi:

-  Gördüğünden başka  bir şey yok. Ancak  ben Müslümanların hiçbirini aldatmayı düşünmem. Allah’hın verdiği bir iyilik için hiç kimseye haset etmem, dedi.
 Abdullah dedi ki:

-  Seni o dereceye ulaştıran işte bunlar. Bizim yapamadığımız şeyler.

Bu hadisi şerif,  nefsin kin ve hasetten arındığı, kalbin düşmanlık ve ihanetten kurtulduğunda kulun,  Allah nezdinde ameli az da olsa makamının yüksele­ceğine işaret eder. Cennete az amel ettiği fakat in­sanlar kendinden zarar  görmediği için kalbinin temizliğiyle giren bu adamla, gece namaz kılıp, gün­düz oruç tuttuğu halde komşularını rahatsız ettiği için Peygamberin ‘O ateştedir ’ dediği kadını karşı­laştırınca bunun mânâsı daha açık olarak ortaya çı­kar.

İslâm terazisinde kefesi daima ağır basan insan, sadık, saf ve nefsi hile, ihanet, haset ve düşmanlıktan temizlenmiş bir insandır. İbadeti az da olsa kefesi ağır basar bu insanın. Göğsü kin ve hased ile dolu, insanları rahatsız eden bir insan ise ibadeti çok da olsa kefesi hafif kalacaktır. Çünkü o duvardaki hafif, içi boş bir tuğlaya benzer. Ve onun gibileri bu duvarın yıkılmasına sebep olur. İslâm\'ın istediği örnek müslüman güzel ibadet,  temiz kalb ve iyi muamelenin kendinde toplandığı, özü sözüne uygun bir kimsedir’. İşte bu tip müslümanlarla İslâm toplumunun yapısı kuvvetlenir.

Ve Resulûllah (sav)\'in belirttiği gibi bir­birine kenetlenmiş duvar gibi olur. Böylece bu temiz ve birbirine kenetlenmiş toplum Allah\'ın ayetini in­sanlara taşımaya lâyık olur.

   Nasihat eder:

Gerçek Müslüman yukarıda anlatılan kötü sıfat­lardan kurtulmakla yetinmez, bilâkis toplumdaki her ferde içtenlikle nasihat etmek gibi yapıcı müsbet sı­fatlarla da süslenir. Bunu Resulûllah (sav) şu hadi­sinde belirtmiştir:

‘Din nasihattir.’ Sahabe:

- Kimin için? deyince, buyurdu ki:

‘Allah için, kitabı için, Peygamberi için, müslü­manların imamları ve hepsi için.’
(Buharı, Müslim)

Sahabe (ra) Resulûllah (sav) \'e namaz, zekât ve müslümanlara nasihat üzere biat ediyorlardı. Bunu Cerir b. Abdullah\'ın (ra) sözü gayet açık açıklamak­tadır.

‘Resulûllah\'a (sav) namaz kılmaya, zekât verme­ye ve her müslümana nasihat etmek üzere biat et­tim.’ (Müttefakun aleyh)

Bu büyük sahabinin nasihati namaz ve zekâtla bir arada zikretmesinde nasihatin diğer ameller ara­sındaki önemli yerine bir işaret vardır. Bu ahlâk, he­sap gününde sonunun iyi olmasını isteyen sadık ve mutteki müslümanın davranışlarından biridir. Müs­lüman, müslümanların bir işini üstlendiği zaman ahiretteki yerini tesbit hususunda nasihatin önemi da­ha da artmaktadır. Çünkü idareciliği üstlenmek onu cennete sokan bir anahtar olabilir. Dünyada bu va­zifeyi ifa edemezse cennete girmesi haram olur. Çün­kü Resulûllah (sav) buyurdu ki:

‘Allah\'ın emri altındakileri idare etmesini istedi­ği bir kul yoktur ki ölürken emri altındakileri aldat­sın da cennet ona haram kılınmasın.’ (Müttefakun aleyh).
Bir rivayette de: ‘Emri altındakileri nasihatıyla çevrelememiş olan cennetin kokusunu bulamaz,’ buyurmaktadır.

Müslim\'in rivayetinde ise hadis şöyledir:  ‘Müs­lümanların işlerini üstlenmiş bir emir yoktur ki, onlar için çalışmamış ve onlara nasihat etmemiş olsun, da yine de onlarla beraber cennete girsin.’

Dikkat  edin!  İslâm\'da  idarecinin mesuliyeti ne büyüktür! Ve bu idarecinin ahiretini kurtarması hususunda nasihatin ne kadar büyük etkisi vardır. He­pimiz Peygamber (sav)\'in, ‘Hepiniz çobansınız ve hepiniz sürülerinizden mesulsünüz’  hadisiyle açıkladığı sorumluluğumuzu sosyal planda idrak etsek bunun islâm toplumundaki kapsamını da kavramış oluruz. Ve bu mesuliyetin kapsamından hiçbir müslüman is­tisna değildir.

    Sözünü yerine getirir:

İslâm kaynağına kanmış gerçek müslüman aynı zamanda sözünde durmak ve va\'dini yerine getirmek ahlakıyla da donanır. Bu ahlâk insanın toplumdaki başarısının en önemli faktörü ve aynı zamanda sosyal seviyesinin yüksekliğine en fazla delâlet eden bir  ahlâktır dersek mübalâğa etmiş sayılmayız.

Diğer insanlardan, bu yönüyle üstün olan Müslüman, kesin olarak insanların en üstünü, en ilerisi olacaktır. Sözünde durmak ve va\'di yerine getirmek İslâm\'ın en köklü ahlâkı olup imanın sıhhatine delâlet eden kuvvetli delildir. Va\'di yerine getirmek ve sözünde durmak 

hususunda ayet ve hadisler teşvik eder mahiyette gelmiş ve onun iman alâmeti olduğu­na işaret ederek bu sıfatları terk edenleri tehdit et­miştir. Bu durumu da nifak alâmeti kabul etmiştir:

‘Ey iman edenler akidleri yerine getirin.’ (Maide: 1)

‘Ahdi de yerine getirin. Doğrusu verilen ahidde sorumluluk vardır.’ (İsra: 34)

Söz vermek, bugün Müslümanların çoğunun yap­tığı gibi ağızdan çıkan bağlayıcı olmayan bir kelime değildir. Bilâkis hesap vereceği bir mesuliyettir.

‘Ahidleştiğiniz zaman Allah\'ın ahdini yerine ge­tirin.’ (Nahi: 91)

Evet verilen söz Allah\'ın ahdi diye ona izafe edil­miş ve kutsallık ve hürmet kazanmıştır. Bu yüzden şartlar ne olursa olsun ahde vefa vaciptir.

‘Ey inananlar! yapmadığınız şeyi niçin söyler­siniz? yapmadığınız şeyi söylemeniz, Allah katında büyük gazaba sebep olur.’ (Saff: 2-3)

Sözde durmamak Allah\'ın kulları için hoşlanma­dığı ve istemediği bir şeydir. Ayetin başındaki soru­nun muhatabı olmaktan müslüman, Rabbine karşı haya eder.

Resulullah (sav) şöyle buyuruyor:

‘Münafığın alâmeti üçtür: Konuşunca yalan söy­ler, vadedince vadinde durmaz, (kendisine bir şey) emanet edilince ihanet eder.’ (Müttefakun aleyh).

Kişinin dini olgunluğunu namaz, oruç ve hac gi­bi ibadetler sağlamaz. Daha önce söylediğimiz gibi dini olgunluğunu islâm eğitimiyle oluşan insanın iç yapısı sağlar. Çünkü ruhu hidayet çeşmesinden içen ve islâm\'ın hoşgörü dolu ahkâmını saçacaktır. Ar­tık onu Allah\'ın hududunu bilir ve onlara riayet eder her şeyde islâm\'ın gösterdiği yola boyun eğer görürsün.

Böylece ideal sağlıklı müslüman\'ın hayatında sözde durmamak ve verdiği sözü yerine  getirmemek diye bir şey kalmaz. Çünkü bu hasletin İslâm ahlâkı içinde yeri yoktur.