Dininin öğretileriyle aydınlanmış ve bunları sa­dakatle nefsinde tatbike çalışan ideal, sağlıklı, bilinçli  Müslüman cömerttir, eli açıktır, diğer müslümanlara çeşitli mü­nasebet ve vesilelerle hayır saçar. Zira dağıttıklarının zayi olmadığını Alim ve Habir olan Allah\'ın nezdinde mahfuz olduğunu bilir:

(“Sarf ettiğiniz iyi bir şeyi Allah mutlaka bilir.”). (Bakara, 273).

Müslüman aynı zamanda, bu dünyada sarf ettiklerinin yarın kendisine kat kat geri verileceğine inanır:

“Mallarını Allah yolunda sarf edenlerin durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren bir tanenin durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah\'ın lütfü geniştir.”(Bakara: 261).

“Sarf ettiğiniz iyi bir şeyin yerine o daha iyisini koyar.” (Se-be: 39) .
“Sarf ettiğiniz iyi şeyler kendinizedir. Zaten ancak Allah\'ın rızasını kazanmak için sarf edersiniz. Sarf ettiğiniz iyi bir şeyin karşılığı haksızlığa uğratılmaksızın size verilir.” (Bakara: 272).

Sadık Müslüman, Allah\'ın sarf ettiklerinin karşı­lığını dünyada ve ahiretde vereceğine yakınen iman ederek sarf eder. Cimrileşir, iyiliğe sarf etmekten geri durursa Allah\'ın malını telef edeceğini, noksanlaştıracağını bilir. İşte hadisi şerifin çizdiği tablo:

“İnsanların sabahladıkları bir gün yoktur ki iki melek inip birisi: Allah\'ım malını iyiliğe sarf edenin sarf ettiğinin yerine daha iyisini ver, diğeri de: Allah\' ım hayra sarf etmeyip tutana telef ver, diye dua et­mesinler.” (Müttefakun aleyh).

Hadis-i Kutsi ise şöyle:

“İnfak et ey Ademoğlu! Ki sana da infak edil­sin.” (Müttefakun aleyh).

Müslüman Allah yolunda sarf ettiği malın, malı­na noksanlık getirmeyeceğini çok iyi bilir ve bu
hu­susta şüphe de etmez. Çünkü sadaka malı artırır ek­siltmez:

“Sadaka hiçbir malı eksiltmemiştir...”  (Müslim).

    Allah rızası için dağıttığının sevabı ise tavsif edi­lemeyecek kadar katlanarak kendisine geri verilecek­tir. Bunun için Resulûllah (sav) Allah yolunda har­canan malın gerçekten kalıcı olduğunu haber veri­yordu. Ayşe (ra) Nebi (sav)\'in bir koyun kestiğini son­ra da:
“Ondan ne kaldı?” diye buyurduğunu, kendi­nin de: Bir omuzdan başka bir şey kalmadı, dediğinde şöyle cevap verdiğini rivayet ediyor:
“Omuzun dan  başka hepsi kaldı.” (Tirmizi).

Resulûllah (sav) cömertliğin Müslüman nefisle­rine yerleşmesi için çaba sarf ediyor
ve özen gösteri­yordu. Cömertliğin müslümanların rekabet edecekleri bir meziyet haline gelmesini sağlamaya çok gayret sarf ederdi:

“Yalnız iki kişiye gıpta edilir: Biri Allah\'ın, mal verip hak yolunda harcamaya muvaffak kıldığı kişi, diğeri de, Allah\'ın kendisine ilim verip de onunla amel eden ve bunları başkalarına öğreten kimsedir.» (Müt­tefakun aleyh).

Malın Allah yolunda harcanmasıyla ilim öğrenip öğretmeyi bir tutmuştur. Bu iki hasletin dışında
gıp­tanın caiz olmadığını bildirmiştir. Çünkü hak yolda mal sarf etmenin müslümanların sosyal hayatlarına büyük faydası vardır. Mal ise hayatın hassas şeylerindendir. Allah yolunda harcanması çok büyük bir ameldir. Bu, alimin dehasından ve insanlara faydalı olmasından geri kalmaz.

      İdeal, sağlıklı, bilinçli Müslüman sarf ettiği malın getireceği ha­yır sevap ve ecri bilir. Bunun için bu yolda-varisle­rine haksızlık etmeden, onları mahrum bırakmadan- sarf eder ve ecir kazanır. Bunun ölçüsü de tabii ki, orta yollu olmaktır. Öyle ki, malını varislerine bırakmak Allah yolunda harcamaktan daha sevimli olmama­lıdır. Tam tersine Allah yolunda harcadığı mal, ken­disine miras bıraktığından daha sevimli gelmelidir. Çünkü defterinde kalacak odur. Resulûllah (sav) bunu işaret ederek buyuruyor ki:

“Hanginize varisinin malı kendi malından daha sevimlidir?” Sahabe:

- “Bizden malı kendine daha sevimli olmayan yoktur,” dediler. Resulûllah (sav) :

-  “Kendi malını Allah yolunda sarf ettiğidir. Va­risinin malı ise sarf etmeyip geriye bıraktığıdır.”
 (Bu­hari).

Cömertlik İslâmi ahlâkların en üstünü ve Müslümanın en güzel meziyetidir. Bu yüzden Resulûllah (sav)\'e gelip:

-  İslâm\'ın hangisi (hangi amel) hayırlıdır? diye soran adama:

     “Yemek yedirmen, tanıdığın ve tanımadığın (her­kese) selâm vermendir” buyurmuştur.   (Müttefakun aleyh).

Cömertlik böyle olmakla birlikte Müslümanı tef­rite götürüp bütün malının elinden çıkmasına da se­bep olmamalı, varislerine hiçbir şey bırakmayacak ka­dar aşırıya kaçmamalıdır. Çünkü İslâm\'da her şey den­gelidir. Birbirinin sınırına taşmaz. Hayır yolda sarf etmek farz veya vacip olduğu gibi evlâdını düşün­mek, neslini devam ettirmek, onları mahrum bırakmamak da farzdır.

Sa\'d b. Ebi Vakkas hasta iken kendisini ziyarete gelen Resulûllah (sav)\'e:

-  Ya Resulûllah! Benim çok malım var. Bir kı­zımdan başka da varisim yok. Malımın üçte ikisini hayra sarf edeyim mi? diye sordu. Resulûllah:

“Hayır,” buyurdu. Sa\'d:

-  Yarısını? dedi. O; “Hayır,” buyurdu. Sa\'d;

-  Üçte bir? dedi. Resulûllah:

“Üçte bir, üçte bir  çok,” buyurdu ve şöyle devanı etti:

       “Çocuğunu zengin olarak bırakman insanlara avuç açacak şekilde fakir olarak bırakmandan daha hayırlıdır. Sen sarf edeceğin her şeyden ecir alırsın.

Hatta kadınının ağzına koyacağın lokmadan dahi.” (Buhari).

Resulûllah (sav) cömertliğin canlı misaliydi. Onun vermekten elini tuttuğu görülmemiş ve kendin­den bir şey isteyeni geri çevirmemiştir.

Bu yüzden Resulûllah (sav) elinin ulaştığı yere kadar infak eder ve insanlara dağıtır, kendine bir şey ayırmazdı. Bütün düşüncesi hayrı hak edenlere ver­mek ve kalpleri taşlaşmış sert kalbleri yumuşatmak­tır. Nefislerde cömertliği yerleştirmek için de bizzat kendisi misal teşkil ediyor.

Cübeyr b. Mut\'ım (ra) rivayet ediyor ki kendisi Resulûllah (sav) ile beraber Hüneyn\'den dönerken bedeviler ona asılıp ondan bir şeyler istemeye başladı­lar. Hatta onu bir ağaca sığınmaya zorladılar, üzerinden ridasını aldılar. Bunun üzerine Nebi (sav) dura­rak şöyle buyurdu:

     “Ridamı bana verin. Şu ağaçlar sayısınca sığırım olsaydı size dağıtırdım da sonra beni ne cimri, ne yalancı ne de korkak bulurdunuz.” (Buhari).

Resulûllah (sav)\'in şüphe ve tamalardan uzak cö­mertliği, yüksek bir cömertliktir. Resulûllah (sav) in­sanlığa örnek teşkil etmesi için gerçek hayatta ger­çekleştirmiştir bunu insanlığı yükseltmeğe ve yük­seklik merhalelerini kat etmeye müsaid olduğunu ve çok yüksek mertebelere ulaşacağını göstermektedir. Yeter ki insan imanın büyük hakikatini nefsinde par­latabilsin. Çünkü insan Allah\'a yaklaştıkça cömert­liği de artar. Allah\'ın sahih kullarına hazırladığı ni­metleri düşündükçe cömertliği artar. Allah ile olan bağı kuvvetlendikçe cömertliğin vereceği meyvelere olan duygusu derinleşir.
Peygamber (sav)\'i ramazan­da Cebrail böyle bulurdu. Resulûllah (sav) cömertliği Ramazan ayında daha da artardı. Çünkü Cebrail (as) Ramazanın her gecesinde ona gelir, mübarek  
nefsine hayır doldurur, faziletine fazilet katar, hoşgörüsüne hoşgörü ve cömertliğine cömertlik eklerdi.

     İbn-i Abbas diyor ki: (Resulûllah (sav) insanla­rın en cömerti idi. En cömert olduğu zaman da rama­zanda Cibril\'in kendisiyle karşılaştığı zamandır. Cib­ril ramazanda her gece ona gelir
Resulûllah (sav) Kur\'anı ona okurdu. Böyle zamanlarda Resulûllah (sav), rüzgârdan daha hızlı bir şekilde herkese cö­mertlikte bulunurdu) (Buhari, Müslim).
(Rüzgârdan daha hızlı olması sürat ve genellik açısındandır. Rüz­gâr nasıl her tarafa eserse Resulûllah (sav) de her­kese dağıtır ve ihsanda bulunurdu.)

İslâm\'ın ilk neslinde bu yüksek mertebeye çıkmış pek çok Müslüman görüyoruz. Meselâ Ebû Bekir (ra) malının tamamını, Ömer (ra) yarısını Allah yolunda bağışlamıştır.

Osman (ra) bir orduyu donatmıştır, Ebû Dahdah en kıymetli malı olan bahçesini Allah yolunda tasadduk etmiştir. Ebû Dahdah\'ın eşi bunu duyunca: Alışverişin kâr getirdi, diyerek sevincini iz­har etmiştir. Bunlar gibi ahireti dünyaya tercih ede­rek mallarını ve zevklerini Allah yoluna terk etmiş Müslüman çoktur. Çünkü onlar Allah\'a karşı samimi idiler. Allah\'ı unutmazlar, daima anarlardı.
Bu. yüz­den de bu mânâları gerçekleştirirler ve gerçek hayata tercüme ederlerdi.
Bugünkü zenginler gibi ağızların­da tekrar edip söylemekle yetinmiyorlardı.

Bugün öyle zenginler vardır ki, sadakası ve na­file olarak vereceği bir tarafa sadece zekâtını verse toplumdan fakirliği siler süpürür. Milyonlar ve mil­yarlara sahip bu zenginler, bırak sadakanın üzerle­rine farz olduğunu, İslâm\'ın bir rüknü olduğunu bil­dikleri halde
zekâtı dahi vermiyorlar. Bayramlarda ve bazı münasebetlerde birkaç kuruş dağıttıklarını gö­rürsün. Veya bazı muayyen bölgelerde bazı fakirlere yiyecek dağıttıklarını görürsün. Bazı saf kimseler, bu insanların evleri önünde bir ekmek parçası almak için toplanmış fakirleri görünce onları cömert zanneder­ler. Bu saf insanlar bilmezler ki o zenginlerin bu fa­kirlere dağıttığı üzerlerine farz olanın çok küçük bir kısmını bile karşılamıyor. Fakirlere üç beş kuruş da­ğıtarak insanların gözünü boyadıklarını Allah\'a itaat ediyormuş gibi gözükmelerini, Alemlerin Rabbi fakir­lerin ve zenginlerin Rabbınin gördüğünü ve onun ce­zasından kurtulamayacaklarını biliyorlar mı? Şu âye­tin kendilerine hitap ettiğini biliyorlar mı?

“Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda sarf etmeyenlere can yakıcı bir azabı müjdele. Bunlar
ce­hennemin ateşinde kızdırıldığı gün, alınları, böğürleri ve sırtları onlarla dağlanacak. Bu kendiniz için biriktirdiğinizdir, biriktirdiğinizi tadın, denecektir.” (Tev-be, 34. 35).

Özlenilen İdeal toplumda zenginin fakire zulmü diye bir şey olamaz. Fakirin de zengine kin beslememesi bu toplumda düşünülemez. Çünkü böyle bir toplum­da zengin fakirin malındaki hakkını bilir ve onun hak­kını vermekte cimrilik etmez, ona yardımını esirge­mez. Ve fakir de zengine kin gözüyle,   düşmanlıkla bakmaz. Zira ondan hakkını almıştır. Zengin haram yerden mal kazanmaz.    Kazandığı her şey İslâm\'ın ona helâl ve mubah kıldığı şekilde çalışmasının ve gayretinin eseridir. Fakire de çalışması ve istiyorsa zengin olması için imkân tanınır. Kapı herkese açık­tır. Çalışkan, azimli ve gayretli herkes oraya girebilir. Böylece de kin, düşmanlık ve intikam için bir sebep kalmaz. Kin tutanlara, düşmanlık besleyenlere ve in­tikam peşinde koşanlara yer yoktur.

Resulûllah (sav) daima sahabeyi cömertliğe teş­vik eder ve onlardaki mal biriktirme arzusunu

kö­reltmeyi öğretirdi ki, servet insanlar arasında dağıl­sın ve hayatlarında rahatlık hakim olsun ve gizle­nen, biriktirilen mal kıyamet günü kendilerine azap olarak geri dönmesin. Bu hususta en güzel örneği Pey­gamberimizde buluruz.

Bir gün Resulûllah (sav) Bakı\' kabristanına doğ­ru yola çıktı. Ebû Zer (ra) da peşinden yetişerek
be­raberce yürüdüler. O esnada Ebû Zer\'e:

-“Şüphesiz  dünyada mal biriktirenler  kıyamette malı az olacak kimselerdir. Ancak bir hak için böyle, böyle diyenler hariç,\" buyurdular. Sonra onlara Uhud Dağı göründü. Nebi (sav):

“Ya Ebû Zer!”  diye seslendi. Ebû  Zer:

- Emret ya Resulûllah,  buyur emrine geldim, .canım sana feda olsun, dedi. Buyurdu ki:

“Muhammed ailesinin Uhud Dağı gibi altını olsa akşama yanlarında bir dinar kalsın istemem (veya miskal!).” (Buhari, Müslim).

Müslüman ne kadar fakir olursa olsun, verdiği ne kadar az olursa olsun cömerttir. İslâm\'ın ondan is­tediği kendinden daha fakir olanlara karşı merha­met duymasıdır.
Ve başkalarının çektiği yoksulluğu hissedebilmesidir. Bu yüzden nasslar fakirleri güçle­rince az da olsa sadakaya teşvik etmektedir.
Ki fakirler de kardeşlerinin derdine ortak olma hissini yaşasınlar. Allahü Teâlâ bu az infakta bulunanlara sadakalarının yüce dağlar gibi semere vereceğini vadetmiştir. Bir şartla, o da helâl maldan tasadduk et­meleridir:

“Kim helâl malından bir hurma değerinde tasaddukta bulunsa, -Allah temiz maldan başkasını- ka­bul etmez- Allah onun sadakasını bereketiyte kabul eder. Sonra da siz mehrinizi nasıl artırıyorsanız o sadakanın sahibine ecri bir dağ gibi oluncaya kadar artırılır.”.   

 (Müttefakun aleyh).

Toplumda vicdanlardaki hayır, merhamet ve şefkat kaynakları kurumasın diye Resulûllah (sav) az da olsa sadaka vermeye davet etmiş ve menfi tutum, cimrilik ve duygusuzluktan sakındırmıştır.Buyurmuştur ki:  

“Bir hurma tanesiyle de olsa ateşten korununuz.”. (Müttefakun aleyh).

Allah Müslüman\'dan, toplumunda yapıcı, fayda ve hayır unsuru olmasını istemiştir. Fakir olsun zen­gin olsun hayrını kimseden esirgemeyen biri olması­nı istemiştir. Bu yüzden de hadis-i şerifler her Müs­lüman\'ı gücü ve imkânı nisbetinde hayır işlemeye teş­vik etmiş ve yaptığı her hayırlı işi sadaka kabul et­miştir: Nebi (sav):

“Her Müslüman\'ın sadaka vermesi gerekir,” bu­yurdu. Sahabe:

- Ey Allah\'ın Peygamberi! Ya bulamayan? diye sordular.

   “Eliyle çalışır, kazanır ve tasadduk eder,” bu­yurdu.

-  Onu da bulamazsa? diye sordular. Neb\'i (sav):
”İhtiyaç sahibine yardım eder,» buyurdu. Sahabi

-  Ona da yetirecek güç bulamazsa? dediler. Ne­bi (sav)

“İyilik yapsın, kötülükten kaçınsın. Bu onun için bir sadakadır,” buyurdular. (Buhari).

İslâm hayır dairesini, herkesin girebilmesi için geniş tutmuştur. Elinde bir şeyi olmayan fakir sos­yal yardımlaşmadan mahrum olduğunu hissetmemek için elinde hiç malı olmasa da bu kapı açılacağından. hayırlı amellerde bulunur ve sadaka vermiş gibi ecir alır.

    Zengin verdiği sadakadan nasıl sevap kazanırsa o da hayır işlerden aynı sevabı kazanır:
“Her iyilik sadakadır.”  (Buhari). Böylece toplumdaki fertlerin tamamı toplum hiz­metinde olur ve bu yardımlaşmayla bütün fertler ra­hat ve sevince kavuşur. Çünkü bu ortaklık insanın şerefini korumakta ve sevap kazanmasını gerçekleş­tirmektedir.

 İslâm gerçeğe yöneliktir ve Müslümanlara acır. Zira onlara güç yetiremeyecekleri şeyler yüklememiştir. Onlardan mallarının fazlasından başka bir şey infak etmelerini de istememiştir. Fakirleri kınamamış, onların ihtiyaçlarını kendilerinin gidermelerini ter­cih etmiştir. Zira veren el alan elden üstündür. İh­tiyaç fazlası olan şeyler ise cömertliğe açılan bir ka­pıdır. Gerçek   Müslüman hayır çeşitlerinden hiçbirin­de cimrilik yapmaz. Çünkü dininden cömertliğin ha­yır, cimriliğin de ser olduğunu öğrenmiştir:

“Ey Ademoğlu! İhtiyaçtan fazlasını infak etmen­de senin için hayır vardır. Onu tutman ise senin için şerdir (hayrına değildir.). İhtiyaç miktarı tutmandan dolayı kınanmazsın. Bakmakla yükümlü oldukların­dan başla. Üstteki (veren) el, alttaki (alan) elden üstündür.” (Müslim).

      İdeal, sağlıklı, bilinçli Müslüman ihtiyaç fazlasını sadaka olarak vermekten geri durmaz. İhtiyaç fazlası şey in­sanların fakirliğe düşmemesi için ihtiyaten koyduğu veya zengin olmak için edindiği şeylerden verdiği sa­dakanın sadaka çeşitleri arasında en hayırlısı oldu­ğuna inanır ve vermekten çekinmez.

Cömert Müslüman, ihsanını, vereceği hediyeyi hak edenlere, gerçekten yardıma muhtaç olanlara ve­rir. İnsanlardan utandıkları için istemeye haya eden, insanların zengin zannettikleri
fakirleri araştırır.

Onların kapısını çalarak incitmeden onlara ihtiyaçları olan şeyleri verir. Çünkü bu utanan fakirler diğerlerinden daha lâyık kimselerdir.
Resulûllah (sav) de hadisinde onları kastetmektedir:

“Fakir bir iki hurma ve bir iki lokmanın razı edeceği (dilenciler) değildir. Fakir (istemekten) utanan haya edenlerdir.» (Müttefakun aleyh).

    Hoşgörü sahibi cömert Müslüman, ihsanından yetime de bir şey ayırır ve gücü yeterse onun işlerini yürütür. Ona nafakasını verir. Bu yetimin akrabalarından olup olmaması fark etmez. Yapacağı   iyiliğin karşılığında Allah\'ın yetime bakanlara hazırladığı yük­sek makam vardır. Cennette Resulü Ekrem\'in komşu­luğuna nail olacaktır. Sehl b. Sa\'d (ra) dedi ki: Resu­lûllah (sav):
Orta parmağı ile işaret parmağını gös­terip ikisinin arasını açarak “Ben, yetimin işlerini yü­rüten ve ona bakanla cennette böyleyiz,” buyurdular,  (Buhari).

     İyiliksever Müslüman, aynı zamanda dininin em­rine uyarak dullara da yardım elini uzatır ve Allah\' ın dullara iyilik yapanlara vereceği sevabı kazanmak 
için çalışır. Çünkü dullara yardım edenin ecri gene namaz kılan, gündüz oruç tutanın veya Allah yolun­da cihad edenin sevabını aşmaktadır.

     \"Dul ve fakirin (ihtiyaçlarını gidermek için) ça­lışan, Allah yolunda (savaşan) mücahid gibidir.” (Zan­nediyorum şöyle buyurmuş da olabilir):
      “Durmadan namaz kılan ve bozmadan oruç tutan gibidir.” Mütefakun aleyh).

İşte cömert Müslüman\'ın takip edeceği ve Allah\'ın rızasını kazanacağı iyilik yolları, insanı Allah\'a yak­laştıran salih ameller bunlardır. Şan ve şöhret için zenginlere 
verilen yemekler değil. Zira Resulullah bu yemekleri zemmetmiştir, çünkü Allah rızası gözetilmemektedir.

“Zenginlerin davet edilip de fakirlerin terk edildiği yemek ne köt yemektir.”
(Buhari ve Müslim).

Dul ve fakirlere yardıma çalışmak, yetimin elin­den tutmak; Allah\'ın verdiği büyük sevabın yanı sıra, verenin nefsini temizler, insanlığını geliştirir, kalbim inceltir, şefkat hissinin lezzetini duyar ve hayır işle­diği için mesut olur. Bunun için de Resulûllah (sav) katı kalpleri yumuşaması, şefkat ve merhamet duy­gularının hissedilebilmesi için insanı iyilik yapmaya alıştırarak terbiye ederdi. Ebû Hüreyre (ra) \'dan riva­yet ediliyor ki, bir adam Resulûllah (sav)\'e gelerek kalbinin katılığından şikâyet etti. Resulûllah (sav) ona: