İdeal sağlıklı müslümanın sıfatlarından biri de yalan söz söylememesidir. Çünkü yalan haramdır: “Yalan sözden çekinin.” (Hac: 30).

Yalanın haram olmasının yanı sıra yalan yere şa­hitlik, kişiliği zedeleyen, güveni gideren ve şerefe le­ke süren bir davranıştır. Yalan söz müslümanın sı­fatlarından değildir. Bunun için Allah, seçkin kulla­rından bu sıfatı büyük günahlarla birlikte kaldırmış­tır: “Onlar yalan yere şehâdet etmezler. Faydasız bir şeye rastladıklarında yüz çevirip vakarla geçerler.” (Furkan: 72).

Resulûllah,  (sav)  iki büyük günah olan Allah\'a

şirk koşmak ve ana babaya asi olmanın peşinden bu­nu zikrederek öfke içindeki müslümanları uyararak şöyle buyurur:

“Büyük günahların en büyüğünü size haber ve­reyim mi?”

- Evet ya Resulûllah, dedik. Buyurdu ki:Allah\'a şirk koşmak, ana babaya asi olmak.” (Nebi (sav) yaslanıyordu, doğrulup oturarak):

“Dikkat edin! Ve yalan söz ” O kadar çok tekrar etti ki biz: “Keşke söylemeseydi” dedik.
 (Müttefakun aleyh)

Kötü zan (suizan) dan çekinir:

İdeal sağlıklı müslümanın sıfatlarından biri de insan­lara suizanda bulunmamasıdır. Çünkü şu âyetle amel eder:”Ey inananlar! zannın çoğundan sakının, zira zannın bir kısmı günahtır.” (Hucurat: 12).

Zan ve insanlar hakkında gerçekten uzak şeyleri arkalarından söylemek hususunda Peygamber
şid­detle sakındırmıştır.
“Zandan sakının. Çünkü zan sözlerin en yalan olanıdır.” (Müttefakun aleyh).
 Nebi (sav) zannı, sözlerin en yalanı olarak kabul etmiştir. Sadık müslümanın dilinden yalan kokusu olan sözler çıkmaz.

Peygamber yolu zandan sakındırıp, bunu sözlerin en yalanı olarak kabul ederken müslümanlara insan­lar hakkında zahirde görecekleri ile hükmetmelerini, zan, şüphe, dedikodu ve evham ile başkalarına iftira­dan uzak durmayı öğretmektedir. İnsanların gizli şey­lerini ortaya çıkarmak ideal müslümana yakışmaz. İnsan­ların özel işlerine burun sokmak ve namusları hak­kında ileri geri konuşmak müslüman ahlâkından de­ğildir. Ancak müslümanın işlerinden zahirde gördüğüyle hükmeder. Ne gördüyse onu söyler. Şüphe ve zan ile hükmetmez.   
İşte sahabe ve tabiinin takip et­tiği yol buydu.   

Çünkü onlar İslâm\'ın temiz havasını ve terbiyesini teneffüs etmiş seçkin insanlardır.

      Bu sebeple idrakli ve mütteki ideal müslüman konuştuğu her kelimede ve verdiği her hükümde şu ayeti aklından çıkarmaz.

 “Bilmediğin şeyin ardına düşme. Doğrusu kulak, göz ve kalb, bunların hepsi o şeyden sorumlu olur.” (İsra 36)

    Müslüman başkalarının aleyhinde konuşmaz. Zi­ra kalben inanır ki konuştuğu her kelime bir melek taralından kaydedilmektedir:

“Sağında ve solunda onunla beraber oturan iki alıcı melek, yanında hazır birer gözcü olarak söyle­diği her sözü zapt eder.» (Kâf: 17-18).

Bu nassların bilincine ermiş bir müslüman ağ­zından çıkan her kelimenin mesuliyetinden korkar. Ve bu yüzden konuştuğu her kelimede onu, dikkatli, sözlerini tartan bir vaziyette görürsün. Çünkü o, ko­nuştuğu kelimenin onu Rabbının rıza makamına çı­karacağı gibi cehennemin en alt tabakalarına indi­receğini de bilir. Bu hususta Resulûllah (sav) şöyle buyurur.

(Kişi Allah\'ın rızasına (uygun) bir kelime konuşur (da bu kelimenin) ulaştırdığı (yüksek mertebe­ye) ulaşacağını zannetmez. (Halbuki) Allah kendine kavuşacağı güne kadar

ona rızasını yazar. Bir \"kişi de Allah\'ın gazabını (celbeden) bir kelime konuşur (da bu kelimenin onu düşüreceği derekeye) ulaştıracağı­nı zannetmez. (Halbuki) Allah bu kelimeye karşılık ona kıyamet gününe kadar gazabını yazar.” (Mâlik).
     Mutteki ve kalbi temiz Müslüman insanların man­tıksız sözlerine kulak vermez ve bugün toplumumuz­da kol gezen dedikodu, şayia ve zanlardan kulağına gelenlere aldırış etmez. Buna ilâveten insanlardan duyduğu şeylerin doğruluğunu öğrenmeden naklet­mez. Bilâkis başkalarının naklettikleri şeyin yalan veya doğru olduğunu öğrenmeden aktarmayı Resulûllah (sav)\'in haram olan yalandan saydığını bilir. “Kişiye duyduğu her şeyi nakletmesi günah olarak ye­ter.” (Müslim).

     Sır saklar:

      İdeal sağlıklı Müslüman sır saklamayı bilir ve birinin kendine emanet ettiği sırrı, ifşa etmez. Sır saklamak kişinin mertliğini, şahsiyetinin kuvvetini ve ahlâkı­nın metanetini gösterir. Müslümanların seçkin erkek ve kadınların ve nefisleri bu dine boyun eğenlerin ahlâki yapısı böyleydi. Sır saklamak ahlâklarının en bariz yönlerinden biriydi.

Sır saklamak selefin sadece erkeklerine mahsus değildi. İslâm nurunu almış, kalb ve kafaları bu nur ile aydınlanmış kadın ve çocuklar dahi bu güzel ah­lâkın gözle görülür örnekleridir.

    Sırrı ifşa etmek, insanların mübtela olduğu âdetlerin en kötüsüdür. Hayatta bilinen her şey söylenmez.Bazı şeyler vardır mürüvveti zedeler, kıskançlık uyan­dırır, şeref ve şana halel getirir. Ve bazı şeylerin giz­li kalması gerekir. Özellikle de bu şeyler evlilik ha­yatıyla ilgiliyse. Bu tür şeyleri aklından zoru olma­yan kimselerin dışındakiler başkalarına duyurmazlar ve ifşa etmezler. Bu tür sırları ancak şahsiyetin­de kay paklık ve basitlik görünen kimseler ifşa eder­ler. Sonra bu tür sırları ifşa edenler kötü insanlar zümresinden, hatta Allah nezdinde şerliler zümresin­den sayılırlar. Resulûllah (sav) şöyle buyuruyor

“Kıyamet günü Allah katında insanların en şer­lisi kendisine sır veren eşinin sırlarını yayan adam­dır.” (Müslim)

   Aralarında üçüncü bir şahıs varken gizli konuşmaz:

Mütteki ve dininin ahkâmının kavramış İdeal müslü­man ince ruhlu, düşünceli ve insanların duygularına saygılı davranan, onlara fenalık yapmaktan çekinen kimsedir. Dolayısıyla konuşmasında nezaketi terketmez. Bu nezaketin başında da üçüncü kişinin yanın da biriyle gizli konuşmamak gelir.

Bu İslâm\'ın müslümanlar dan uygulamalarını istediği edep kuralların­dan biridir.

İbn-i Mes\'ud (ra)\'dan rivayet edilen bir hadiste Resulûllah (sav) buyuruyor ki:

“Üç kişi olduğunuzda insanlara karışıncaya ka­dar iki kişi diğerini terk ederek gizli konuşmasın. Çün­kü bu onu üzer.” (Müttefakun aleyh).

    İslâm\'ın duygularını incelttiği, akıllılık, nezaket ve ileri görüşlülük ile donattığı Müslüman, üç kişiyi aşmayan bir topluluk içinde ise üçüncü şahsın duy­gularına hürmet için fısıldaşmaktan ve gizli konuş­maktan uzaktır. Üçüncü şahsın sıkılmaması ve yal­nızlık hissine kapılmaması için bunlardan kaçınır. Ancak iki kişinin konuşmasını gerektiren bir durum varsa üçüncü şahıstan izin istenmesi ve ondan özür dilenmesi gerekir.

     İslâm\'ı her yönüyle hayatlarına nakşedebilmiş Sahabe-i Kiram insanlarla muamelelerinde böylesine hassas noktalara riâyet ederler ve gafil davranmaz­lardı. Bize onların ileri derecedeki sosyal yaşantıları­nı nakleden haberler oldukça çoktur.

Resulûllah (sav) şöyle buyu­ruyor: “Allah kıyamet günü eteğini kibirle sürütenlere nazar etmez.” (Müttefakun aleyh).

     “Üç kişi vardır ki Allah kıyamet günü onlarla konuşmaz, onları temize çıkarmaz ve onlara nazar etmez. Onlar için acıklı bir azab vardır. Onlar şu kim­selerdir: Zina eden ihtiyar, yalancı melik (kral) ve kibirli fakir.” (Müslim).

      Kibir, ilahlık sıfatlarındandır. Zayıf ve aciz ya­ratıkların sıfatlarından değildir o. Kibirlenip böbürlenenler ilahlık makamına tecavüz edip yüce yaratı­cının sıfatlarından birisinde O\'na meydan okumak­tadır. Bu yüzden de onlar Resulûllah (sav)\'in haber verdiği azaba  
müstahak oldular:

Allahü Teâlâ şöyle buyurur:
   “Azamet ve büyük­lük benim iki sıfatımdır. Kim (bu iki sıfattan birini takınarak) bana ortaklığa kalkışırsa şüphesiz ona azab ederim.” (Müslim).

Bu yüzden birçok hadis, müminleri bir an dahi olsa kibirlenmekten sakındırmıştır. Ve bu hastalıktan onları korumak için çeşitli metodlar takip etmiş­tir. Şu hadis bu naslardan biridir:
“Kibirlenen veya böbürlenerek yürüyen kimse Allah\'a kendine gazaplanmış olarak kavuşur.”

    Alçak gönüllüdür:

Mütevazi insan, kuruntu ve kibirden temizlenerek Allah için tevazu gösterdikçe derecesi yükselir. “Allah için tevazu gösteren bir kim­se yoktur ki, Allah onun mertebesini yükseltmesin.” (Müslim).

  “Allahü Teâlâ bana: Kimse kimseye böbür­lenmeyecek ve kimse kimseye taşkınlık etmiyecek şe­kilde mütevazi olunur, diye vahyetti.” (Müslim).

Resulûllah (sav)\'in yaşantısı her yönüyle örnek olduğu gibi tevazuda da eşsiz bir örnek idi. Şefkat, yumuşak huyluluk ve hoşgörüde bir numune-i imti­sal. Hatta oynayan çocukların yanından geçerken da­hi peygamberlik gibi yüksek bir derece onu çocukla­ra selâm vermekten alıkoymazdı. Onlara selâm verir, yumuşak davranır ve gönüllerini hoş ederdi. Enes (ra) çocukların yanından geçerken onlara selâm verdi ve, “Resulûllah (sav) böyle yapardı,” dedi. (Müttefakun aleyh).

Resulûllah (sav) sahabe nefislerine devamlı hoş­görü, yumuşak huyluluk üzerine bina edilen
tevazu’yu aşılardı.

  Kimseyle alay etmez:

Tevazu sahibi İdeal sağlıklı müslüman bir kişi insanları hakir görmek ve onlarla alay etmekten uzaktır. Çünkü Kur­an tevazu sevgisi vermiş ve kibirden kaçınmayı aşıla­mıştır. Aynı zamanda da insanlarla alay etmeyi ya­saklamıştır:

“Ey inananlar! Bir topluluk, bir diğerini alaya almasın. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kadınlar da başka kadınları alaya almasınlar. Belki onlar kendilerinden daha iyidir. Birbirinizi ayıplama­yın, birbirinizi kötü lâkaplarla çağırmayın, inandık­tan sonra yoldan çıkmış olmak ne kötü bir isimdir. Tevbe etmeyenler, işte onlar zalimlerdir.” (Hucurat: 11).

Resulûllah (sav) de müslümanın, kardeşini ha­kir görmesinin tamamen şer olduğunu bildirir:
 “Ki­şiye şer olarak Müslüman kardeşini hakir görmesi yeter.” (Müslim).

   Büyüklere saygı gösterir:

İslâm insanları hakir görmeyi değil, onlara hür­met etmeyi emretmiştir. Özellikle de takdir ve saygı­ya lâyık iseler. İslâm büyüğe, âlime, fazilet sahip­lerine saygıyı İslâm toplumunda Müslüman\'a
şahsi­yetini kazandıran temel ahlâki kurallardan saymış­tır. Bu özelliğini kaybeden toplum kendisini ayakta tutan en önemli değerlerinden birini yitirmiş, asliyetinden sıyrılmış demektir. Peygamberimiz şöyle bu­yuruyor:

“Büyüğümüze saygı göstermeyen, küçüğümüze merhamet etmeyen ve alimimizin hakkını bilmeyen benim ümmetimden değildir.” (Ahmet, Taberanî).

Bir toplumda büyüğe saygı gösterilmesi o toplum fertlerinin insani ahlâk kaidelerini anladıklarının bir işaretidir.   

    Nefislerinin yüceliği ve terbiyelerinin bir alâmetidir. Bunun için Resulûllah (sav) bu mânâyı müslümanların nefislerine yerleştirmeye çalışmıştır. Bunu yaparken de Müslüman-İslâm toplumunun te­melini yükseltmiş ve ahlâk direklerini de yerine oturt­muştur.

Büyüklerin yanında küçüğün konuşmasını hoşgörmediği şu hadise konumuza bir delildir. Peygam­ber (sav) kendisine gelen bir heyette en küçükle­ri olan Abdurrahman b. Sehl\'in konuştuğunu görün­ce “Büyük konuşsun, büyük konuşsun” buyurmuş­tur. Abdurrahman bunun üzerine susmuş ve ondan büyüğü söz almıştır. (Müttefakun aleyh).

Büyüklere saygıda Resulûllah (sav) daha da ile­rilere giderek onlara gösterilecek saygının Allah\'a gös­terilecek saygı olduğunu ifade buyurmuştur.

“İhtiyar müslümana, Kur\'an tilavetini terketmeyip, onunla amel eden hafıza ve adaletli devlet reisi­ne ikram, Allah\'a saygı göstermekten sayılır.” (Ebû Davud).

       İnsanları lâyık oldukları yere koymak, onların kıymetlerini bilmek, alimlere ve ilmiyle amil olan müslümannlara, ileri görüşü akıllı kimselere, fazilet erbabına öncelik tanımak, onlara değer vermek, gerekir. Çünkü alimlerin İslâm toplumunda çok yüksek bir makamı vardır. Allahü Teâlâ bu yüksek mertebeye on­ları koyarken şöyle buyuruyor:

    “Bilenlerle bilmeyen­ler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri öğüt alırlar.” (Zümer: 9).

Kur\'an hafızlarının da İslâm toplumunda üstün dereceleri vardır. Hadis-i şerifler onlara meclislerde saygı gösterilmesi ve öncelik tanınması için imamlı­ğı onlara vermiştir:

“İnsanlara Allah\'ın kitabını en iyi okuyanlar imamlık yapar. Kıraatte eşit iseler sünneti en iyi bi­lenleri, sünnette de eşit iseler önce hicret edenleri, hicrette de eşitseler en yaşlıları imamlık eder. Birisi di­ğerine ona ait yerde izinsiz imamlık yapmasın. Ona saygı için oturduğu yere oturmasın.” (Müslim).

    “İhtiyar müslümana, Kur\'an tilavetini terketmeyip onunla amel eden hafıza ve adaletli devlet reisine ikram Allah\'a saygı göstermekten sayılır.” (Ebû Davud).

İdal sağlıklı müslüman bu hakikatleri anlayıp sosyal hayatında genel olarak bütün insanlara, özel olarak ta ilim sahipleri, şeref sahipleri ve takva sahibi kişilere kar­şı bu gerçeklere dikkat göstermelidir.

   İyi insanlarla yaşarlar:

Takva sahibi müslümanın diğer bir ahlâki davranışı da salih insanlarla ilişki kurup onlara yaklaş­ması ve onlardan dua istemesidir. Bulunduğu sosyal durum ve gururu ne kadar büyük olursa olsun, bunu yapmalıdır.

“Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek Ona yalvaranlarla beraber sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini o kimselerden ayırma. Bizi zikretmesini kendine unutturduğumuz  ve işinde aşırı giderek hevesine uyan kimseye uyma.” (Kehf: 28).

Salihlerle bir arada bulunmak, onların takva ve amellerine yaklaşmak, hakka yönelmek, onların zümresine girmek demektir. Şairin dediği gibi:

İyi insanlarla yaşarsan onlardan olursun. Onlardan başkasına dost görünmezsin.

Allah\'ın Peygamberi Musa (as) ilim öğrenmek için salih bir kulun arkasından koşmuş ve tevazu için­de ona: “Sana öğretileni bana hayra götüren bir bil­gi olarak öğretmen için peşinden gelebilir miyim?” (Kehf: 66) demiştir. Salih kul ona: “Doğrusu sen be­nim yaptıklarıma dayanamazsın.” (Kehf: 57).
diye ce­vap verdiğinde son derece edepli ve sevgi ile “İnşal­lah sabrettiğimi göreceksin. Sana hiçbir işte baş kal­dırmayacağım,” dedi. (Kehf: 69).

     İdeal sağlıklı müslüman sadece insanların hayırlıları ile dost olur. Çünkü insanların tıpkı madenler gibi olduğunu, içlerinde iyisinin de kötüsünün de bulun­duğunu bilir. İyi, iyi kimseden başkasıyla anlaşamaz:

    “İnsanlar altın ve gümüş madenleri gibidirler. Cahiliye döneminde hayırlı olanları İslâm\'ı anlarlarsa islâmda da hayırlı olurlar. Ruhlar sıralanmış asker­ler gibidir. Tanışanlar dost olur, (birbirlerini) görmemezlikten gelenler anlaşmazlığa düşerler.” (Müslim).

       Müslüman dostlarının iki sınıf olduğunu bilir: Salih dost ve kötü dost. Salih dost misk taşıyan gi­bidir. Onunla oturmakta insan rahatlık ve sevinç du­yar. Kötü dost körük üfleyen kimse gibidir. Onunla oturan kişi üzerinde ise ateşin alevleri, duman ve kö­tü koku vardır. Resulûllah (sav) bunu gayet güzel ifade etmiştir:

     “Salih arkadaş ile kötü arkadaşın misali misk taşıyan ile körük üfleyenin misali gibidir. Misk taşı­yan ya sana hediye eder veya sen ondan satın alır­sın. Veyahut da onda güzel bir koku bulursun. Körük üfleyen ise ya elbiseni yakar veya onda pis bir koku bulursun (üzerinde).” (Müttefakun aleyh).