Ahlâkı güzel müslümanın özelliklerinden biri de iyiliği inkâr etmeyip karşılığını vermesidir. Ona
te­şekkür eder unutmaz. Ve şu hadisle amel eder:

“Kendisine iyilik edilen kimse o iyiliğe mukabe­lede bulunsun.” (Ebü Davud, Tirmizî).

“Kim Allah için size sığınırsa onu himaye ediniz. Size bir iyilik yapana mukabelede bulunun.”
 (Ebû Davud, Nesei, -Ahmed).

İyiliğe teşekkür bu dinin teşvik ettiği müslüma­nın bir borcudur. Yoksa arzu ve isteklerin hakim
ol­duğu, menfaat ve maslahat icabı yapılan iki yüzlü­lük değildir.

İyilik yapan teşekkürü hak etmiştir. Gözlenen menfaat onun elinde gerçekleşmese ele kalpten gelen bir istek ile teşekküre hak kazanmıştır. İslâm Müslümanlar dan bunu istemektedir.

İslâm bu güzel ahlâkı topluma yerleştirmek için insanlara teşekkürü Allah\'a şükür ile birlikte zikret­miş ve insanlara çok teşekkür edenleri Allah\'a en çok şükreden kullar olarak kabul etmiştir:

“Allah tebareke ve teâlâya en çok şükreden in­san, insanlara en çok teşekkür edendir.” (Ahmed Taberani).

Hatta insanlara yaptıkları iyilikten dolayı teşek­kür etmedikçe Allah\'a şükrün de tam olarak tahak­kuk etmeyeceğini açıklamıştır. İnsanlara iyiliklerine karşı teşekkür edemeyen kimsenin Allah şükrünü ka­bul etmez, iyilik yapanın gönlünü almak için ona bir kelime söylemeyen
Allah\'a ne kadar şükrettiğini söy­lese de hakkıyla şükredemez. Çünkü iyiliği inkâr et­miş ve teşekkürde bulunmamıştır. Nefislerdeki iyilik pınarlarının kuruması için çalışmıştır. Bu hususta Resulûllah (sav):

 “İnsanlara teşekkür etmeyen Allah\'a da şükre­demez.»  (Buhari , Edebül müfred).

Çünkü iyilik yapana teşekkür onu iyiliğe teşvik etmektir. Aynı zamanda insanı iyiliği takdir ve itiraf  etmesine alıştırır.  Böylece de toplumda  fertler ara­sındaki sevgi bağları kuvvetlenir. Kalpler sevgiye açı­lır. Nefisler hayır işlemeye yönelir. Bu da  İslâm\'ın toplumda kökleştirmek istediği bir ameldir.   

              İnsanlarla iyi geçinir ve onların ezasına katlanır:

Amel eden ideal sağlıklı Müslüman insanlarla kayna­şır ve onların rahatsızlıklarına tahammül eder. Çünkü o bir dava ( insanların hayırlısı insanlara faydalı olandır) sahibidir, bir görevin öncüsü ve davetin temsilcisidir.

Bu görevleri üstlenen kimsenin davası uğrunda kendini fedakârlıklara alıştırması lâzımdır.
İnsanlara faydalı olmayı isterken birlikte gelen zorluklara katlanmayı bilmeli­dir. İnsanların ani karşı çıkışlarına, kötü muamele­lerine, zan ve düşüncelerinin fesadına, tabiatlarının cefasına,
uyuşuklukla­rına, şöhret ve menfaat peşinde koşmalarına ve buna benzer insanların hayırlısı olmayı zorlayacak basitliklere müslümanın kendini hazırlayıp sabretmesi gerekir. Çün­kü birçokları bir ümitsizlik anında sıkıntı ve güç­lüklerle karşılaşınca insanlardan uzaklaşıp inzivaya çekiliyor.
 Bu sebepten hadis-i şerifler, müminlerin azimlerini kuvvetlendirir mahiyette, onların kalple­rini azimlendirip ayaklarını sağlamlaştırıyor. Diken­li ve uzun insanlara faydalı olmaya davet yolunda sabredenlerin sabretmeyenlerden daha hayırlı olduğunu ilân ediyor:

“İnsanlara karışıp onların ezasına sabredenler, insanlara karışmayıp ezalarına sabretmeyenden da­ha hayırlıdır.”. (Buharı, Edebül müfred).

Resulûllah (sav) ve ondan önceki peygamberler insanların anlayışsızlıklarına ve basitliklerine
 sabrederlerdi. Davetçilerin, sabrı tükenip göğüsleri sıkıl­dıkça, Peygamberimizin sabrını gösteren örneklere ihtiyaçları artar.

O büyük sabır örneklerinden birisi Buharı ve Müslim\'in rivayet ettiği şu haberdir: Peygamber (sav) bir gün her zaman yaptığı gibi bir taksim yaptı. Ensar\'dan biri:

- Vallahi bu taksimat Allah azze ve cellenin rı­zasına uygun değil, dedi. Bu zalim söz Resulûllah\'ın kulağına gidince çok üzüldü. Yüzünün rengi değişti ve gazaplandı. Sonra da:

“Musa ondan daha ağır eziyet gördü yine de sab­retti,” buyurdu.

Bu kelimelerle Resulü Ekrem\'in hiddeti dindi, öfkesi gitti ve affedici ve hoşgörü sahibi yüce peygam­ber sakinleşti.

Bu özellik her yer ve her zamanda peygamber ve sadık davetçilerin özelliği olmuştur.  İnsanların ezi­yet ve dedikodularına sabır... Onsuz davet sürmez ve davetci düşünülemez.  

Bilinçli, ideal sağlıklı ve akıllı Müslüman insanları kendine ısındırmayı, onları idare etmeyi ve şerlerinden korunma­yı bilir. Eğer karşısındakiler sefih kimselerden iseler Müslüman akıllıdır, insanlarla geçinmesini ve onlar­la konuşmasını çok iyi bilir. Kimse ondan bir kaba­lık hissetmez. Onda bir sertlik ve kabalık göremez. Nebi (sav)\'in takip ettiği yol da budur.

Ebû Derda şöyle derdi: «Biz bazı insanların yüzüne güleriz ama, kalbimiz onlara lanet etmektedir.\" (Buhari).

İnsanlar daima davetçinin mizacına ve istekleri ne uygun olmaz. Bilâkis içlerinde davetçinin
arzula­dığının tam tersine olanlar vardır. Bunun için de davetçi bu tip insanlardan karşılaşacağı şeylere karşı sabretmelidir. Onlarla muamelesinde mutlaka nazik olmalı ve davet ettiği faydalı amellere onları celb edebilmek için nezaketi elden bırakmamalıdır.

                İnsanları sevindirir:

Dinînin hidayetiyle aydınlanmış bilinçli, ideal, sağlıklı Müslü­man bulunduğu yerde sevinç dağıtmaya, oradakiler arasında sevgiyi yerleştirmeye çalışmalıdır. Allah\'ın mubah kıldığı ölçüde insanları sevindirmek İslâm\'ın istediği, meşru kıldığı ve teşvik ettiği bir şeydir. İs­lâm toplulukları ve Müslümanların  yaşadığı hava­nın sevgi ile dolması, sevinç rüzgârlarının esmesi için İslâm bunu meşru kılmıştır. Bunun için Müslümanları  sevindirenlere mükafat olarak da Allah kıyamet günü onu daha fazla sevindirecektir:

“Müslüman kardeşini, Allah\'ın rızasına uygun bir şeyle sevindirerek karşılarsa onu da Allah kıyamet günü sevindirir.” (Taberani).

Müslümanın kardeşlerine götüreceği nice helâl sevinçler vardır. Güzel söz, tatlı yüz, ferahlatıcı müj­de, teselli edici yakınlık, samimi ziyaret ve sadık dost­luk gibi kalbleri muhabbete açacak, hile, kin ve nef­rete kapatacak nice yollar vardır. Bu yüzden de müslümanın terbiyesi onu Allah\'a yaklaştıracak ve insan­lara sevdirecek salih ameller çerçevesinde olmalıdır.

              Hayra delalet eder:

Hayra delalet eden sadık, ideal sağlıklı ve muttaki müslümanın alâmetlerinden, işleyeceği salih amellerden biri­si de, hayrı kimseden saklamaması, insanların men­faati olan şeyi gizlememesidir.
Zira dini ona hayra delâlet edenin hayrı işlemiş gibi sevap alacağını öğ­retmiştir:

“Hayra delâlet eden kimseye onu yapanın ecri gibi ecir vardır.”. (Müslim, Ebû Davud, Tirmizi).

Böyle olduğu için Müslüman hayrı kendisine has kılmayacaktır. Çünkü hayrı yapmak ta göstermek te aynıdır. Gösteren de yapanın sevabını alacaktır. Bun­da da toplumda hayrı yaymak gibi yüksek bir fayda vardır.

Gösteriş, iftihar gibi nefsi afetler toplumdan ni­ce hayırları engellemiştir. Çünkü bu tür ahlâka sa­hip kimseler hayrı sadece kendileri yapmak istemiş­ler ama şartları müsait olmadığı için o hayır fırsatı yapılamamıştır.
İnsanların menfaatleri atıl kalmış, top­lumlar, bazı şahısların ellerinde olan bu hayrı kendi­lerine sakladıkları için bu hayırdan mahrum bırakıl­mıştır. Bu şahıslar kendilerine bir fırsat doğmasını beklemişler bu fırsatı bulamayıp ölünce de o hayır kendileriyle birlikte mezara gitmiştir. Rabbi\'nin mü­kafat ve rızasını gözeten Müslüman bu tür afetlerden uzak olmalıdır.

                    Kolaylaştırıcıdır zorlaştırıcı değil:

Bilinçli, ideal, sağlıklı ve takva sahibi Müslüman kolaylaştırı­cıdır. Zorlaştırmayı bilmez. Çünkü müslümanların meziyeti her işte kolaylıktır. Allah\'ın kulları için ra­zı olduğu da budur:

(“Allah sizin için kolaylık murad eder. Size zor­luğu murad etmez.”) (Bakara: 185).

Hadis-i şerifler de kolaylaştırmayı teşvik, zorlaş­tırmayı nehiy etmiştir:

“Öğretiniz, kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız. Bi­riniz hiddetlendiğinde sussun.”
(Buharı, Edebül müfred).

İşleri zorlaştırmaya, kalbinde eğrilik, tabiatında hiddet ve terbiyesinde noksanlık olan kimselerden başkası yaklaşmaz. İslâm terbiyesiyle edeplenmiş biri zorlaştırmayı bilmez,

işleri engellemeye ve insanların menfaatlerine halel getirmeye çalışmaz. Bunları yaparken de Hz. Aişe (ra)\'ın Resulûllah\'ı anlatan şu hadisini unutmaz ve ona tabi olur:

“Resulûllah (sav) iki şey arasında serbest bı­rakılınca, günah değilse kolayını tercih ederdi. Eğer onda bir günah varsa ondan en fazla o kaçardı. Re­sulûllah (sav) Allah\'ın haram kıldığı şeyler çiğnenin­ce Allah için intikam almanın dışında, kendisi için asla intikam almamıştır.”. (Müttefakun aleyh).

Bu görüş Peygamber (sav)\'in insanların zayıflı­ğını, kabiliyetlerinin değişik olmasını dikkate aldığı­nı gösteriyor. Sünneti- Seniyye  kolaylaştırmayı meşru ve helâl işler çerçevesi içine almış ve müslümanlara sünnet kılmıştır ki müslümanlar zorluğun nefislere olan ağırlığından kurtulsun.  

                   Her durumda adaleti gözetir;

Bilinçli, ideal, sağlıklı ve akıllı Müslüman hükmünde adildir. Zulmetmez ve Haktan ayrılmaz. Şartlar ne olursa ol­sun adaleti gözetmek ve zulümden kaçmak onun inan­cının özünü teşkil eder. Çünkü Kur\'an ve Hadisler ruhsata ve içtihada mecal bırakmayacak şekilde ada­leti emreder mahiyyettedir:

“Hiç şüphesiz Allah size, emanetleri ehline tes­lim etmenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz za­man adaletle hükmetmenizi emreder.” (Nisa: 58).

Bu adalet anlayışı, aşırı sevgi veya nefret gibi duygulardan, akrabalık gibi bağlardan etkilenmeyecek kadar hassas bir ölçüye sahiptir.

“Ey inananlar! Allah için adaleti ayakta tutup gözeten şahitler olun. Bir topluluğa olan öfkeniz si­zi adaletsizliğe sürüklemesin. Adil olun bu Allah\'a kar­şı gelmekten sakınmaya daha yakındır. Doğrusu Al­lah yaptıklarınızdan haberdardır.” (Maide: 8) .

(“Konuştuğunuzda, -akraba bile olsa- sözü­nüzde adil olun.”) (Enam: 152).

Üsame, Mahzumi isimli kadın için şefaat isteme­ye geldiğinde, Resulûllah (sav) adalet hakkında en güzel örneği vermiştir. Kadının elini kesmeye azmet­miş ve ona
“Allah\'ın cezalarından birine mi şefaat ediyorsun. Üsame, vallahi Muhammed\'in kızı Fatma bile çalsaydı onun da elini keserdim.”.

Şüphesiz bu adalet umumi bir adalettir. Büyüğe küçüğe, emire ve halka, müslümana ve gayr-i
müslime aynı şekilde uygulanır.

 İslâm tarihi hak ve adaletin hüküm sürdüğünü gösteren bu tür pek çok hadiselerle doludur.

Bu yüzden ideal, sağlıklı, Müslüman sözünde ve işlerin­de adaletli olmalıdır. Çünkü hak, kültürünün derin­liklerinde bulunmakta; adalet, toplumunun kökleşmiş malı, insaf ise inancında mukaddestir.

                                    Zulmetmez:

İdeal, sağlıklı, bilinçli Müslüman adalete bağlılığı oranında zu­lümden de uzaktır. Çünkü zulüm zalimlerin içinde yuvarlandığı bir karanlıktır. Hadis-i şerif söyle açıklı­yor bunu:

   “Zulümden sakının. Çünkü kıyamet günü karan­lıktır.” (Buhari, Müslim).

Şu hadis-i kutside tevile mahal bırakmayacak şekilde yasaklanması ne güzeldir:

“Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım. Aranızda da haram kıldım. Birbirinize
zulmetmeyi­niz.” (Müslim).

Zulüm, Allah\'ın kendine haram kıldığı bir şey­dir. Yaratıcı, her şeyin sahibi, Aziz, Cebbar ve
Mütekebbir olan Allah kendine zulmü haram kılmış ve kulları arasında da yasaklamıştır. Bundan sonra di­ninin ipine sarılmış bir Müslüman dan zulüm sadır olabilir mi?

İdeal, sağlıklı, bilinçli Müslüman şartlar ve durum ne olursa ol­sun zulmetmez. Resulûllah (sav) müslümanın sıfat­larını haber verirken bunu da vurgulayarak belirt­miştir:

  “Müslüman, müslümanın kardeşidir. Ona zulmet­mez ve onu yalnız başına bırakmaz. Kardeşinin ihti­yacını görenin ihtiyacını da Allah görür. Bir müslü­manın dünya
üzüntülerinden birini giderenin Allah da kıyamet gününün üzüntülerini giderir. Kim bir müslümanın ayıbını örterse Allah da onun günahla­rını kıyamet günü örter.” (Buhari).

Resulûllah, müslümanın müslümana zulmetme­sini yasaklamakla kalmamış onu yalnız başına
bırak­masını, ona yardım etmemesini de yasaklamıştır. Çün­kü ona yardım etmemek te zulümdür. Bundan son­ra da onun ihtiyaçlarını gidermeye, üzüntülerini gi­derip ayıbını örtmeye teşvik etmiştir. Sanki bunları emrederken bunların terk edilmesini zulüm ve kardeş­lik hakkının çiğnenmesine işaret etmiştir.

                               Şerefli işlere taliptir:

İdeal, sağlıklı, bilinçli Müslüman bütün sosyal ilişkilerinde daima şerefli işlere talip olur. Bu ilişkilerini basit ve hasis menfaatler üzerine bina etmez. Çünkü müslümanın basit işlerle uğraşacak vakti yoktur. Küçük hedeflere ve basit gayelere ayıracak vakti yoktur. O, ki­taptan aldığı terbiye ile ciddiyeti sever, yılışıklıktan hoşlanmaz. Daima yükselmeyi  ister, düşmekten  ve inmekten nefret eder. Bu ise Allah\'ın kullarında gör­mek istediği hasletlerdendir. Resulûllah (sav) bu konuda buyuruyor ki:

“Allah cömerttir, cömertleri sever. İşlerin şereflisini sever, hakirinden hoşlanmaz.” (Taberani).

                              Konuşurken zorlanmaz:

İdeal, sağlıklı Müslüman konuşurken fazla derinlere dalmaz vs gösteriş için kendini konuşmaya zorlamaz. Zorla ko­nuşmak ve gevezelik Müslüman ahlâkından değildir. Bu iki özellik bütün düşüncesi gösteriş yapmak, in­sanların kendine bakmasını sağlamak isteyenlerin özelliğidir. Bu yüzden Resulûllah (sav) kendini zorla­yarak konuşanlara şiddetle mukabelede bulunmuş­tur. Aynı şekilde Ebû Bekir ve Ömer (ra) da böyle konuşanları şiddetle karşılamıştır. Abdullah b. Mes\' ud:

“Kendinden başka ilâh olmayan (Allah)\'a yemin ederim ki, kendini zorlayarak boğazından
konuşanla­ra Resulûllah (sav)\'den daha şiddetli davrananı gör­medim. Ondan sonra da Ebu Bekir\'den daha şiddet­lisine rastlamadım. Ve zannediyorum Ömer o kimse­lerin yeryüzünde en çok korktuklarıydı.” (Ebû Yala, Taberanî).

                 Kimsenin başına gelen kötülüğe sevinmez:

İdeal, sağlıklı Müslüman, kimseyi ayıplamaz ve diğer insanların başlarına gelenden dolayı da sevinmez. Çünkü kötülüğe sevinmek çok aşağılık bir meziyet­tir, îslâm onu yasaklamış ve bu kötü meziyete müptelâ olmaktan sakındırmıştır:

     “Kardeşinin başına gelen kötülüğe sevinme. Al­lah ona acır da seni (o kötülüğe) müptelâ edebilir.”  (Tirmizi).

 Ruhu, İslâm şerbeti içmiş ideal, sağlıklı, bilinçli Müslümanın gönlünde dostun başına gelen fenalığa sevinmek yok­tur. Tam tersine onun yardımına koşar, acır, acısını hafifletmeye çalışır ve ona merhamet eder. Başkala­rının başına gelen kötülüğe sevinmek İslâm ruhundan uzak intikam hırsıyla yetiştirilmiş hasta nefislerin işidir.